Duchowość lidera, Wstęp. Włodzimierz Zatorski OSB

Istota duchowości

W swojej refleksji nad życiem duchowym doszedłem do fundamentalnego stwierdzenia, że w życiu duchowym chodzi o życie. To stwierdzenie wygląda na tautologię. Okazuje się jednak, że w praktyce życia wcale nią nie jest. Kiedy się przyjrzymy konfliktom między ludźmi, ich działania i wybory wydają się wręcz przeczyć tej podstawowej zasadzie. Najbardziej dramatycznie przebiega to w konfliktach małżeńskich. Małżeństwo zawiera się z miłości z nadzieją na pełnię życia. Kiedy natomiast przyjrzymy się problemom w tych związkach miłości, okazuje się, że w wielu przypadkach małżonkowie swoimi postawami i wyborami wcale nie budują miłości i życia, ale raczej starają się realizować osobiste pragnienia według własnych wyobrażeń. Dla nich potrafią nawet zniszczyć miłość i wspólne życie oraz głęboko poranić swoje dzieci.

Gdy spojrzymy na życie religijne, w którym przecież chodzi o życie wieczne, również widzimy wyraźnie wiele sprzeczności. Niby wierzymy w prawdę Ewangelii, ale żyjemy według własnych chęci, które z Ewangelią zupełnie się nie zgadzają.

Jeszcze gorzej sytuacja przedstawia się w przedsiębiorstwach. Tutaj wręcz z założenia nie chodzi o życie, ale o zysk. Trzeba przyznać, że zysk jest podstawowym warunkiem istnienia i działania przedsiębiorstwa, ale gdy staje się on sprawą najważniejszą i właściwie jedynym celem, służy bardziej śmierci niż życiu. Takie nastawienie uderza przede wszystkim w pracowników, ale niszczy także liderów, a ostatecznie – samą firmę.

Wydaje się zatem, że także w wymiarze życia społecznego – czy to we wspólnotach lokalnych, czy w przedsiębiorstwach – trzeba przyjąć za podstawę stwierdzenie, że w życiu chodzi o życie i starać się je realizować.

Lider - organizator życia

Jeżeli w życiu i działalności w wymiarze społecznym chodzi o życie, to trzeba stwierdzić, że lider ma tutaj bardzo dużo do powiedzenia. Przyjmuję, że liderem jest ten, kto przewodzi grupie ludzi, stojąc na ich czele, wyznaczając zadania i organizując ich wysiłek tak, by przynosił dobre wyniki. To robocze określenie lidera pozwala go widzieć w bardzo różnych funkcjach i rolach społecznych. Liderami będą więc niewątpliwie politycy sprawujący rządy, przedstawiciele władz lokalnych, przedsiębiorcy i kierownicy firm, także nauczyciele, wychowawcy, biskupi i proboszczowie, a nawet rodzice względem swoich dzieci. Zakres jest zatem duży i wielu z nas w jakiejś mierze spełnia taką funkcję.

Od lidera w bardzo dużym stopniu zależy jakość i efektywność działania wspólnoty, jaką rządzi. Obecnie w społeczeństwie najbardziej potrzebni są nam uczciwi i twórczy liderzy. Oni bowiem organizują życie i to od nich zależy jakość naszego życia. Obyśmy mieli dobrych liderów! Jako niezmiernie ważna sprawa jawi się duchowość liderów. Przez swoją rolę we wspólnocie lider ma wyjątkową szansę autentycznie dojść do doskonałości życia osobowego, do ideału człowieczeństwa albo – mówiąc po chrześcijańsku – do świętości. Dla osób przyzwyczajonych do mniemania, że do takiego ideału najlepiej dojść poprzez filozofię, naukę lub religię, np. zostając zakonnikiem oderwanym od świata lub podejmując działalność dobroczynną, pewnie zabrzmi to dziwnie. Bycie liderem jest w tej perspektywie sytuacją najbardziej odległą od ideału, bo niesie za sobą zabieganie, stres, brak czasu i zatroskanie o finanse.

Być człowiekiem

Na czym polega pełnia bycia człowiekiem? Wydaje się, że oddaje ją należycie relacja miłości. Arystoteles zwracał uwagę na to, że prawdziwa miłość różni się od namiętności tym, że o ile w namiętności chodzi o dobro własne, o tyle w miłości chodzi o dobro drugiego. Człowiek staje się sobą jedynie w relacji miłości i tylko ona spełnia człowieka w jego osobowym życiu. Logikę tę oddaje sentencja Soboru Watykańskiego II:

Człowiek, będąc jedynym na ziemi stworzeniem, którego Bóg chciał dla niego samego, nie może odnaleźć się w pełni inaczej jak tylko poprzez bezinteresowny, szczery dar z siebie samego (KDK 24).

Sentencja ta zawiera w sobie swoisty paradoks: mówi najpierw, że człowiek został stworzony po to, by być sobą, ale jednocześnie stwierdza, że nie może on do tego dojść inaczej, niż tylko czyniąc z siebie szczery, bezinteresowny dar. Widać to najlepiej w relacji miłości oblubieńczej, w której życie dla drugiego jest naszym szczęściem. Kiedy ten dar jest obustronny, miłość jest pełna i wraz z nią oboje osiągają pełnię życia i radości.

Ta prawda nie ogranicza się jedynie do miłości erotycznej. Spełniać powinniśmy się w każdej relacji z drugą osobą. Oczywiście miłość z pełnym oddaniem się jest możliwa tylko z jedną osobą. Także miłość przyjaźni jest możliwa z niewielką liczbą osób, w każdej zaś relacji osobowej konieczna jest miłość przynajmniej w jej najbardziej podstawowym wymiarze: szacunku do drugiego człowieka jako osoby. Jeżeli szacunku z naszej strony nie ma, staczamy się w naszym istnieniu poniżej poziomu bycia osobą. Wówczas pojawiają się problemy: jak długo można być osobą w relacjach z bliskimi czy przyjaciółmi, gdy w relacjach z obcymi i podległymi nam ludźmi sami schodzimy poniżej poziomu bycia osobą. Wydaje się, że w literaturze bardzo dobrze pokazano tragiczny proces stopniowej degradacji także relacji z bliskimi. Cóż nam wówczas przyjdzie z majątku, znaczenia, sławy, gdy przestaniemy być ludźmi.

Lider - szansa na pełnię człowieczeństwa

To od lidera zależy jakość i dobra organizacja życia we wspólnocie, którą może być rodzina, wspólnota lokalna, szkoła, zakład produkcyjny, stowarzyszenie, firma. Na liderze spoczywa odpowiedzialność. To ona – jak się okazuje w praktyce – najlepiej rozwija naszą ludzką dojrzałość. Jej brak bywa bardzo mocnym czynnikiem demoralizującym. Ksiądz Józef Tischner mówił kiedyś o człowieku zsowietyzowanym – roszczeniowym, bo wychowanym w socjalizmie przez brak odpowiedzialności za wykonywaną pracę. W tym czasie znane było powiedzenie: „Czy się stoi, czy się leży, dwa tysiące się należy!”.

Kiedy patrzymy na rozwój człowieka od dzieciństwa do dojrzałości, to jest to proces dojrzewania do odpowiedzialności. Dla lidera odpowiedzialność jest sprawą podstawową. Wymaga od niego wychodzenia ze swojego „ja” ku innym oraz zatroskania o ich dobro. A to przecież podstawowa forma szczerego daru z siebie.

Drugim czynnikiem, który stanowi wielką szansę na duchowy wzrost osobowy lidera, jest fakt, że musi się on trzymać realiów życia. Nie może bujać w obłokach, ale musi twardo stąpać po ziemi. Wszelki brak realizmu powoduje duże trudności w życiu nie tylko jego, lecz także innych. Jeżeli wyznacznikiem osiągnięcia pełni człowieczeństwa jest życie, to realizm jest czynnikiem fundamentalnym. Stosunkowo łatwo jest wszakże bujać w obłokach, zajmując się filozofią i szukając doskonałości w samotności w oderwaniu od trudów życia. Pełnia życia to jednak nie wzniosłość myśli, ale samo życie budowane w trudzie chodzenia po ziemi. Lider jest do tego zmuszony, bo inaczej przegra.

Z tym wiąże się następna prawda odnosząca się do życia. Żyje się zawsze tu i teraz. Szansę na prawdziwe życie ma tylko lider wyćwiczony w przyjmowaniu prawdy o rzeczywistości. Jeżeli wyobrażamy sobie, że pełnię można osiągnąć jedynie w ciszy i samotności, w sytuacji życiowego zabezpieczenia, to niestety często rodzi to duchowość marzycielską, zupełnie oderwaną od życia. Chwile oderwania się w celu głębszej refleksji nad życiem są rzecz jasna potrzebne, ale o prawdziwości życia rozstrzyga ostatecznie praktyka, czyli realne uczestnictwo w życiu.

Jeżeli ponadto za kryterium „stania się sobą” przyjmiemy szczery, bezinteresowny dar z siebie, to trzeba powiedzieć, że lider chyba ma w tej dziedzinie wyjątkowo duże możliwości. Dzieje się tak, gdy w swoim działaniu przyjmie dla siebie ewangeliczną zasadę władzy jako służby. W jego wypadku właściwie rozumiana funkcja we wspólnocie polega właśnie na służeniu innym. Przez nie też cały wysiłek lidera nabiera sensu. Ludzie zazwyczaj pragną władzy po to, by zdobywać dla siebie znaczenie, pieniądze, sławę i poważanie. Kiedy jednak człowiek autentycznie staje wobec pytania o sens, te „naturalne” motywacje tracą swoje znaczenie. Czasami ludzie dochodzą do takiego wniosku dopiero po wielu latach gonitwy za władzą i pieniędzmi.

W swoich refleksjach nie rozważam zagrożeń i pokus związanych z byciem liderem. Są one niewątpliwie duże, chyba większe niż w życiu ludzi, którzy liderami nie są. Dlatego też może tak trudno dostrzec w byciu liderem szansę na pełnię życia. W swoich rozważaniach koncentruję się jedynie na pozytywnych wymiarach funkcji lidera, które stają się dla niego szansą na osiągnięcie pełni życia. Nic one jednak nie dają, jeżeli się ich świadomie, mądrze i w sposób zdeterminowany nie podejmie. Można niestety być liderem: nieodpowiedzialnym, pozbawionym ludzkiego realizmu, zapatrzonym w siebie i żyjącym jedynie dla własnych korzyści. Przy takim nastawieniu wymienione czynniki niczego nie dają i do pełni życia nie prowadzą.

Istnieją także w życiu lidera doświadczenia „negatywne”, także niezmiernie ważne od strony duchowej. Do nich należy na przykład doświadczenie samotności lidera. Rozwijam ten temat w książce Podstawy duchowości lidera. Dowodzę w nich, że samotność nie tylko jest konieczna, lecz także powinna zostać przez lidera wybrana jako element jego duchowości.

Następnym momentem jest doświadczenie własnego ograniczenia i braku panowania nad rzeczywistością. Każde przedsięwzięcie jest ryzykiem. W każdej decyzji dotykamy granicy kompetencji i możliwości kontroli. Doświadczamy zależności od „losu” albo, mówiąc językiem chrześcijańskim, od Bożej Opatrzności. Dzisiaj już wyraźnie mówi się o potrzebie posiadania „szczęścia” w zarządzaniu. Lider, jeżeli tylko jest autentycznie otwarty na prawdę, widzi nieprzewidywalność przyszłości nawet przy najlepszych kalkulacjach oraz zależność wydarzeń od innych, „wyższych” sił. Jest to okazja do odkrycia czegoś więcej. Dla człowieka religijnego odkrycie to prowadzi do modlitwy. Przypomina to nieco doświadczenie rolnika, którego los jest w dużym stopniu zależny od pogody, na którą nie ma on żadnego wpływu. Modlitwa w jego życiu sama się narzuca. Czegoś podobnego doświadcza lider, który widzi swoje ograniczenia i samotność.

Jaka duchowość dla lidera?

Duchowość człowieka, jeżeli ma być autentyczna, musi być budowana na tym, czym on żyje, co spotyka w swojej zwykłej działalności. Wydaje się, że zasadnicza aktywność lidera rozgrywa się w spotkaniu z innymi. Kontakty z nimi są jego żywiołem. Właśnie w spotkaniu z drugim człowiekiem rozgrywa się życie. Dotyczy to oczywiście wszystkich ludzi, nie tylko liderów. Kontakty lidera mają charakter specyficzny: są naznaczone odpowiedzialnością za innych i za sprawy z nimi związane. Przypomina to sytuację ojca rodziny. Lider ma szansę poznać prawdziwe potrzeby drugiego, zobaczyć w nim partnera dialogu, odkryć jego wolność, godność osobową, zalety i wady, dobro i pokrętność myśli. Jednocześnie odpowiedzialność wymaga od niego mądrości w działaniu, aby w sytuacjach trudnych „usuwając rdzę, nie zniszczył samego naczynia” (RegBen 64,12). Łatwo bowiem traktować ludzi jak pionki na szachownicy, przestawiać ich bez liczenia się z ich osobowością. Odpowiedzialność jednak wzywa do szacunku i pomocy. Kiedy uwzględnimy przy tym doświadczenie samotności, lider ma szansę niejako dotknąć tajemnicy miłości, która go przekracza.

W perspektywie Ewangelii ta ogólna prawda uzyskuje jeszcze większą głębię. Mówiąc o Sądzie Ostatecznym, Pan Jezus powiedział: „Wszystko, co uczyniliście jednemu z tych braci moich najmniejszych, Mnieście uczynili” (Mt 25,40). W  ten sposób każdy gest miłosierdzia wobec innych ostatecznie wprowadza nas w żywą relację z Bogiem. Sięga zatem dalej, niż jesteśmy sobie w stanie wyobrazić, obdarza nas czymś, co ubogaca nas o wiele bardziej niż cokolwiek innego. Warunkiem jest jednak, aby ten gest miłości wobec innych był szczery i bezinteresowny.

We wspomnianej książce Podstawy duchowości lidera pokazuję, jak bardzo pomocna dla lidera jest duchowość mnicha, który nie z konieczności, ale z wyboru wchodzi w samotność, aby się spotkać z Bogiem. Liderom proponuję duchowość monastycyzmu uwewnętrznionego. Polega ona zasadniczo na przyjęciu w sercu i w praktyce życia wskazań wypracowanych przez mnichów. Podstawą tych wskazań jest świadomość nieustannego życia w obliczu Boga, który jest Misterium obejmującym nas całkowicie i we wszystkich wymiarach. Naszą drogą do Niego jest całe nasze życie, a nie jedynie wybrane praktyki i akty pobożne. Konsekwentnie zatem trzeba robić wszystko tak, jak byśmy to robili dla Boga: „Aby we wszystkim był Bóg uwielbiony” – jest prawdziwym hasłem św. Benedykta.

 

Duchowość lidera − wybrane tematy, Włodzimierz Zatorski OSB, Wydawnictwo Tyniec, 2015.

Sieci społecznościowe

Tagi