Benedyktyni w rozwoju oraz propagowaniu zielarstwa i ziołolecznictwa prof. Elżbieta Pisulewska

Benedyktyni w rozwoju oraz propagowaniu zielarstwa i ziołolecznictwa

prof. Elżbieta Pisulewska

Wkład klasztorów w rozwój rolnictwa, sadownictwa, ogrodnictwa i zielarstwa jest ogromny. Obejmuje on rozwój i rozpowszechnianie produkcji roślinnej, szczególnie ogrodnictwa i sadownictwa, wprowadzanie nowych, nieznanych gatunków roślin, zasady uprawy roli (w tym nawożenia, rekultywacji czy nawadniania), prowadzenia sadu, czy upraw warzywnych, rozwój produkcji zwierzęcej, a także zasady chowu zwierząt.

Szczególne zasługi w rozwoju ogrodnictwa, zielarstwa i lecznictwa przypisuje się św. Benedyktowi. Uważany jest za inicjatora życia zakonnego opartego na regule samowystarczalności i wspólnego życia. Zasada „Ora et labora” sprzyjała  rozwojowi produkcji rolniczej. Św. Benedykt kładł szczególny nacisk na podejmowanie podróżnych wszystkich stanów oraz szacunek dla chorych. Idee te miały wpływ na rozwój szpitalnictwa, ale także ukształtowanie kilku typów ogrodów klasztornych, m.in.: użytkowych (warzywa i przyprawy), ziołowych (leki) oraz sadów (zioła i rośliny miododajne). Zgodnie z regułą Św. Benedykta z Nursji opactwa benedyktyńskie położone są na ogół samotnie na wzgórzach lub usytuowane wysoko na niedostępnych terenach skalnych. Taka lokalizacja klasztoru sprzyjała oderwaniu od spraw doczesnych, oddaniu się sprawom boskim, była dobrowolną izolacją, ale zmuszała także do zapewnienia żywności i lekarstw.

Najstarsze klasztory Benedyktyńskie to: Monte Cassino (klasztor pochodzący z 529 r.),  Sankt Gallen (720 r. – Szwajcaria), Cluny (910 r. - Francja, w okresie świetności pełnił  zwierzchnictwo nad 1500 opactwami), Mont Saint Michel (966 r. - Francja). W XI w. (1044 r.) wybudowano klasztor Benedyktynów w Tyńcu, a w XII w. (1106 – 1138 r.) powstało Opactwo Benedyktynów na Łysej Górze.

Zgodnie z zasadami średniowiecznych klasztorów także w Opactwach benedyktyńskich istniał zakaz spożywania „wszelkiego mięsa czworonogów”. Wyjątek stanowiły osoby chore “całkiem wycieńczone” lub rekonwalescenci. Niezbędne były zatem ogrody klasztorne, które   wspólnocie zakonnej dostarczały owoców, warzyw, kwiatów, ziół leczniczych oraz roślin przyprawowych. W 305 r. powstał  pierwszy ogród klasztorny założony przez św. Antoniego w Fajum (Egipt). W zakonie Benedyktynów na Monte Cassino ogrodnictwo było drugim po modlitwie zadaniem w regule zakonnej.

W IX wieku (ok. 820 r.) – powstał pierwszy plan założenia klasztornego uwzględniający regułę św. Benedykta, do dziś uważany za wzorcowy. Plan przedstawia kościół z otaczającymi zabudowaniami (warsztaty, obory, stajnie, stodoły, spiżarnie, szpital, szkołę, ogrody, sad-cmentarz i in.), dzięki którym klasztor mógł być w dużej mierze samowystarczalny.

Z czasem ogrody klasztorne przybrały specjalny układ, zapisany w średniowiecznej regule zgromadzeń klasztornych. Ogród dzielił się na:

  1. wirydarz (viridarium – gaj, park)
  2. ogród użytkowy (hortus – zioła przyprawowe lub aromatyczne)
  3. ogród ziołowy (herbularius  albo hortus medicus – zioła lecznicze)

Wirydarz znajduje się wewnątrz zabudowań klasztornych. Ma regularny kształt kwadratu (forma uprzywilejowana w średniowieczu) lub prostokąta. Był przewidziany regułą średniowiecznych zgromadzeń klasztornych.  Kwadrat miał również symboliczne znaczenie związane z 4 cnotami kardynalnymi (roztropność, wstrzemięźliwość, sprawiedliwość i męstwo). Według innych autorów czterema ewangelistami (Marek, Mateusz, Łukasz, Jan). Wirydarz zapewniał zakonnikom kontakt z przyrodą przy znacznym odcięciu ich od świata zewnętrznego. Stwarzał warunki do refleksji i poszukiwania wewnętrznej harmonii.

Projekt klasztoru obejmował także cmentarz i jego formę. Pomiędzy mogiłami sadzono drzewa owocowe, a zatem całość nabierała charakteru cmentarza-sadu. Pośrodku stał krzyż ze stosowną sentencją, a wokół cmentarza wznoszono mur. Obok cmentarza-sadu w projekcie uwzględniono ogród warzywny, w którym także zazwyczaj uprawiano zioła przyprawowe, a ponadto pełniły one funkcję ochronną dla roślin (biopestycydy) przed chorobami.

Reguła Benedyktyńska oprócz modlitwy, czytania ksiąg, pracy w polu i ogrodzie nakazuje, że „najpierwsze i największe staranie ma być o chorych, których należy nawiedzać i w utrapieniu ratować”.  Klasztor ma być tak zbudowany, aby wewnątrz miał wszelkie potrzeby, „a dla chorych ma być osobna izba, przy której ma być posługacz, bojący się Boga, pilny i pracowity”. Znakomitym przykładem spełnienia tych wymogów jest klasztor Benedyktynów na Łyścu czyli na Św. Krzyżu. Od początku istnienia była tam infirmeria przyjmująca chorych, a dla strudzonych łaźnia. Mnisi nazywani „czarnymi mnichami” nie tylko leczyli chorych, ale także sporządzali lekarstwa początkowo z surowców, których dostarczała puszcza i okoliczne łąki, ale od XIV wieku istniał już ogródek ziołowy od południowej strony klasztoru.  Sławne było wino benedyktyńskie stosowane przeciw dżumie. Do baryłki z winem wkładano worek z rozdrobnionymi ziołami. W XV wieku przyrządzaniem leków w klasztorze świętokrzyskim zajmował się brat infirmer. W roku 1490 opat Maciej z Pyzdr zbudował obszerne mieszkanie dla chorych w północnym skrzydle. Leczono przede wszystkim: mór, trąd, kołtun i głód. W XVI wieku na Św. Krzyżu istniała już „infirmeria magna” (nadal istnieje w północnym skrzydle), a do wytwarzania leków używano szklanych naczyń pochodzących z huty uruchomionej przez klasztor w 1529 roku. W XVIII wieku apteka łysogórska składała się już z 3 sal, a obok znajdowała się cela brata aptekarza oraz duże pomieszczenie gdzie przeprowadzano zabiegi chirurgiczne. W 1819 roku zniesiono opactwo Benedyktynów na Łysej Górze, a w 1939 roku pomieszczenia apteczne zostały zniszczone bombami lotniczymi. 

Sady, winnica, ogród warzywny i ziołowy istniały także w opactwie tynieckim od początku powstania klasztoru. Burzliwe dzieje Opactwa w Tyńcu spowodowały, że najstarsze dokumenty dotyczące ogrodów zostały zniszczone lub  zaginęły w trakcie pożarów czy kasacji klasztoru. Dokładniejsze informacje dotyczące ogrodów tynieckich to jedynie Liber Beneficiorum czyli opisane przez Jana Długosza na 40 stronach dobra i należności należące do opactwa. Jakie zatem były ogrody Benedyktynów w Tyńcu: wirydarz, sad przy klasztorze  dwa ogrody warzywne, ogród i sad we wsi Winnica, sad wiśniowy oraz pasieka, a także zwierzyniec opacki. Sady były znakomicie prowadzone, a w Krakowie jak podaje Zygmunt Gloger znane było powiedzenie „piękny jak tynieckie jabłko”.

Dziś ogrody w Opactwie Tynieckim czekają na rewitalizację

Bibliografia:

  1. Gronowski M. OSB. Historia. Strona internetowa Ojców Benedyktynów w Tyńcu. 2016.
  2. Marcinek R., Myczkowski Z. Ogrody opactwa oo. Benedyktynów. Maszynopis 2009.
  3. Moulin L. Życie codzienne zakonników w średniowieczu (X-XV w.). PIW, Warszawa 1986.
  4.  
  5. Opactwo benedyktyńskie Św. Apostołów Piotra i Pawła w Tyńcu – przewodnik. Zakłady Graficzne Litodruk w Krakowie. Tyniec 1947. 
  6. Stępniewska B. Dawna apteka klasztorna na Łysej Górze. Maszynopis z biblioteki klasztoru OO Oblatów na Św. Krzyżu. 2001.
  7. Strabo W. (tłum. Buszewicz E). Ogródek. Maszynopis z wyd. OO Benedyktynów w Tyńcu. 2014.
  8. Woźny J. Ogrody średniowiecza. Gazeta Rycerska 3, 2003.

prof. zw. dr hab. inż. Elżbieta Pisulewska

Autor

prof. zw. dr hab. inż. Elżbieta Pisulewska – pracuje na Wydziale Rolniczo-Ekonomicznym Uniwersytetu Rolniczego w Krakowie. Prowadzi badania dotyczące technologii uprawy roślin zbożowych, strączkowych, oleistych i zielarskich oraz jakości uzyskanych plonów. Badania nad roślinami zielarskimi dotyczą zarówno plantacji produkcyjnych gatunków przyprawowych i leczniczych, jak i sposobu wykorzystania surowców. Jest autorem lub współautorem ponad 200 pozycji wydanych drukiem. Przebywała na stażach naukowych w Anglii, Irlandii i Holandii. Jest członkiem Polskiego Towarzystwa Agronomicznego oraz Polskiego Towarzystwa Technologów Żywności.

Wszystkie artykuły autora

Sieci społecznościowe

Tagi